E
Engin Demirci
Guest
https://files.speakerdeck.com/prese...b942fb42/Yaşadığımız_İlin_Göreceli_Konumu.pdf
https://drive.google.com/file/d/12HXfY3WjR8Gt6EqJDPTySy2GDOq9OKff/view?usp=sharing
5. SINIF SOSYAL BİLGİLER DERS NOTLARI
ÜNİTE: EVİMİZ DÜNYA
KONU: YAŞADIĞIMIZ İLİN GÖRECELİ KONUMU
KAZANIMLAR
SB.5.2.1. Yaşadığımız ilin göreceli konumunu çevresindeki diğer yerlerle ilişkilendirerek açıklar.
Öğrenme Çıktıları:
- Coğrafi konum kavramını tanımlar.
- Mutlak konum ile göreceli konum arasındaki farkı ayırt eder.
- Yaşadığı ilin göreceli konumunu çevresindeki unsurlarla ilişkilendirerek açıklar.
- Fiziki haritalarda renklerin yükselti basamaklarını gösterdiğini kavrar.
- Konum belirleme araçlarını tanır ve günlük hayatta kullanır.
I. COĞRAFİ KONUM KAVRAMI
A. Tanım
Dünya üzerinde herhangi bir noktanın yerini belirlemek için kullanılan kavrama coğrafi konum denir. Coğrafi konum iki ana başlıkta incelenir:
- Mutlak (Matematik) Konum
- Göreceli (Özel) Konum
B. Mutlak Konum ile Göreceli Konum Karşılaştırması
| Özellik | Mutlak (Matematik) Konum | Göreceli (Özel) Konum |
|---|---|---|
| Tanım | Başlangıç meridyeni ve Ekvator’a göre belirlenen konumdur. | Çevresindeki diğer noktalara göre, kendine özgü özellikleriyle tanımlanan konumdur. |
| İfade Biçimi | Koordinatlarla (enlem-boylam) ifade edilir. | Komşular, dağlar, nehirler, denizler ile tarif edilir. |
| Değişkenlik | Hiçbir zaman değişmez, sabittir. 
| Zamanla değişebilir. 
|
| Örnek | Türkiye, 36°-42° Kuzey paralelleri arasındadır. | Türkiye’nin üç tarafı denizlerle çevrilidir. |
Önemli Not – Sınavlarda En Çok Sorulan İpucu:
- Soruda “enlem, boylam, koordinat, paralel, meridyen” geçiyorsa → MUTLAK KONUM
- Soruda “komşu il, deniz, dağ, nehir, köprü, maden, sınır kapısı” geçiyorsa → GÖRECELİ KONUM
- “Zamanla değişti” ifadesi varsa → KESİNLİKLE GÖRECELİ KONUM
II. GÖRECELİ KONUMUN UNSURLARI
Göreceli konum; bir yerin çevresindeki diğer noktalara göre olan yerini ve kendine has karakteristik özelliklerini ifade eder. Bir ilin göreceli konumunu tarif ederken aşağıdaki unsurlar kullanılır:
| Unsur | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Komşu İller / Ülkeler | Sınır komşularını belirtir. | Edirne’nin batısında Yunanistan ve Bulgaristan vardır. |
| Yeryüzü Şekilleri | Dağ, ova, plato, vadi özelliklerini tanımlar. | Ağrı’da ülkemizin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı bulunur. |
| Su Kaynakları | Deniz, göl, nehir, boğaza yakınlık ifade eder. | Van ilimizin Van Gölü’ne sınırı vardır. |
| Ulaşım Yolları | Karayolu, demiryolu, sınır kapıları, limanları kapsar. | Mersin’in uluslararası ticaret limanı vardır. |
| Yer Altı / Yer Üstü Kaynakları | Madenler, tarım ürünleri, doğal kaynakları içerir. | Zonguldak’ta taş kömürü çıkarılır. |
| Tarihî ve Doğal Güzellikler | Tarihî mekânlar, şelaleler, millî parklardır. | Denizli’de Pamukkale Travertenleri bulunur. |
III. GÖRECELİ KONUM NEDEN DEĞİŞEBİLİR?
Mutlak konum asla değişmezken, göreceli konum zamanla değişebilir. Çünkü çevre değiştikçe bir yerin konumu da farklı şekilde tarif edilir.
Örnek 1: Okulun Konumunun Değişmesi
Eskiden okulun konumunu tarif ederken “belediyenin doğusundaki boş arsanın yanı” denilirdi. Sonra oraya büyük bir hastane yapıldı. Artık okulun konumu “hastanenin batısı” olarak tarif edilmektedir.
Örnek 2: İstanbul’da Köprüler
İstanbul’da köprü yapılmadan önce Anadolu yakası ile Avrupa yakası arasındaki ulaşım çok zordu. Köprüler yapıldıkça iki yakanın göreceli konumu değişti ve ulaşım kolaylaştı.
IV. GÜNLÜK HAYATTA GÖRECELİ KONUM
Bilerek ya da bilmeden her gün göreceli konum ifadeleri kullanırız.
| Durum | Göreceli Konum Kullanımı |
|---|---|
| Biri senden adres soruyor | “Marketten sağa dön, caminin karşısındaki apartman.” |
| Karayolunda yön tabelası görüyorsun | “Ankara 120 km, Konya 85 km.” (göreceli mesafe) |
| Arkadaşına buluşma yeri tarif ediyorsun | “Parkın kuzeyinde, kütüphanenin yanında seni bekliyorum.” |
| Haritada konum paylaşıyorsun | Navigasyon uygulamaları göreceli konum kullanır. |
V. FİZİKİ HARİTALARDA RENKLERİN ANLAMI
Bir ilin göreceli konumunu öğrenirken fiziki haritalar çok işe yarar. Fiziki haritalarda deniz seviyesi “0 (sıfır)” olarak kabul edilir. Yükselti arttıkça renklerin tonu da koyulaşır.
| Renk | Hangi Yükselti? | Ne Gösterir? |
|---|---|---|
| Deniz seviyesi altı veya su | Denizler, göller, okyanuslar ve akarsular (tüm su kütleleri) |
| 0 – Alçak bölgeler | Deniz seviyesine yakın alçak bölgeler ve düzlükler |
| Orta yükseklik | Yaylalar ve platolar |
| Yüksek ve dağlık | Yüksek bölgeler ve dağlık, engebeli alanlar |
| Çok yüksek (2500 m+) | Yıl boyunca karla kaplı buzul alanlar |
VI. KONUMU BULMAK İÇİN KULLANILAN ARAÇLAR
| Araç | Kullanım Amacı |
|---|---|
| Türkiye fiziki veya siyasi haritası | İlin komşularını, dağlarını ve denizlerini görmek için |
| Dünya haritası veya küre | Türkiye’nin dünyadaki yerini görmek için |
| Navigasyon (Yolbul) uygulamaları | Anlık konumu bulmak için (Google Maps, Yandex Maps) |
VII. FARKLI İLLERİN GÖRECELİ KONUM ÖZELLİKLERİ
Her ilin kendine özgü bir göreceli konumu vardır.
ANKARA
- Türkiye Cumhuriyeti’nin başkentidir.
- 7 farklı ile sınırı vardır (Eskişehir, Bolu, Çankırı, Kırıkkale, Kırşehir, Konya, Afyonkarahisar).
- Siyasi açıdan ülkenin kalbidir: Cumhurbaşkanlığı, TBMM ve Bakanlıklar burada bulunur.
- Anıtkabir burada yer alır.
İSTANBUL
- Hem Asya hem Avrupa kıtasında toprağı olan tek ilimizdir.
- İstanbul Boğazı ile Asya ve Avrupa’yı birbirine bağlar.
- Hem Karadeniz hem Marmara Denizi’ne kıyısı vardır.
- Boğaz sayesinde deniz ticareti çok gelişmiştir.
ANTALYA
- Akdeniz’in kuzeyinde, Isparta ve Burdur’un güneyinde yer alır.
- Kıyı şeridine paralel Batı Toroslar ile çevrilidir.
- Akdeniz ikliminden dolayı yaz turizmi çok gelişmiştir.
- Düden ve Kurşunlu Şelaleleri, Aspendos Antik Tiyatrosu burada yer alır.
KONYA
- Türkiye’nin en büyük yüzölçümüne sahip ilidir.
- Kuzeyinde Ankara ve Eskişehir, güneyinde Antalya yer alır.
- Konya Ovası tarımsal üretim açısından çok önemlidir.
- Mevlana Türbesi ve Çatalhöyük burada bulunur.
MERSİN
- Akdeniz’e kıyısı vardır.
- Türkiye’nin uluslararası ticaret potansiyeli en yüksek limanlarından birine sahiptir.
- Sertavul Geçidi ile İç Anadolu’ya bağlanır.
- Muz, limon ve çilek üretiminin büyük bölümü burada gerçekleşir.
EDİRNE
- Topraklarının tamamı Trakya’da yer alır.
- Batısında Yunanistan ve Bulgaristan’a sınırı vardır.
- 5 sınır kapısına sahiptir: Kapıkule, Hamzabeyli, Pazarkule, İpsala, Dereköy.
- Avrupa’ya kara ve demir yolu ile bağlantı sağlar.
VIII. ETKİNLİKLER
Etkinlik 1: Mutlak mı, Göreceli mi?
Aşağıdaki ifadelerin yanına M (Mutlak) veya G (Göreceli) yazınız.
| No | İfade | M / G |
|---|---|---|
| 1 | Türkiye, 36°-42° Kuzey paralelleri arasında yer alır. | M |
| 2 | Antalya’nın kuzeyinde Toroslar bulunur. | G |
| 3 | Edirne, Yunanistan ve Bulgaristan’a sınırdaştır. | G |
| 4 | İstanbul, 41° kuzey enlemi ve 29° doğu boylamındadır. | M |
| 5 | Mersin’in önemli bir uluslararası ticaret limanı vardır. | G |
| 6 | Yeni köprü yapılınca şehrin göreceli konumu değişti. | G |
| 7 | Türkiye, 26°-45° Doğu meridyenleri arasındadır. | M |
| 8 | Konya, Türkiye’nin en büyük yüzölçümlü ilidir. | G |
| 9 | Van Gölü, Van ilinin batısında yer alır. | G |
| 10 | Ağrı Dağı, Türkiye’nin en yüksek dağıdır ve Ağrı ilindedir. | G |
Etkinlik 2: Kendi İlimin Göreceli Konumu
Yaşadığın ilin göreceli konum özelliklerini aşağıdaki tabloya yazınız. Bilmiyorsan haritadan, internetten veya ailenizden yardım alabilirsin.
Benim ilim: ……………………………………………..
| Göreceli Konum Unsuru | İlimize Ait Bilgiler |
|---|---|
| Komşu İller / Ülkeler | …………………………………………………………. |
| Önemli Dağ veya Ova | …………………………………………………………. |
| Su Kaynakları (Deniz, Göl, Nehir) | …………………………………………………………. |
| Önemli Ulaşım Yolları | …………………………………………………………. |
| Yer Altı / Yer Üstü Kaynakları | …………………………………………………………. |
| Tarihî veya Doğal Güzellikler | …………………………………………………………. |
İlimin göreceli konumunu 3-4 cümleyle özetle (Bir arkadaşına anlatır gibi yaz!): …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
Etkinlik 3: Harita Rengi Biliyor musun?
Fiziki haritadaki renklere göre aşağıdaki soruları yanıtlayınız.
| No | Soru | Cevabım |
|---|---|---|
| 1 | Fiziki bir haritada mavi renkli bir alan neyi gösterir? | …………………… |
| 2 | Yeşil renkli alan hangi tür yerşekillerini temsil eder? | …………………… |
| 3 | Kahverengi renkli alanlar neyi ifade eder? | …………………… |
| 4 | Yıl boyu karla kaplı alanlar haritada hangi renkte gösterilir? | …………………… |
| 5 | Fiziki haritalarda yeşilin ormanlık alanı değil, alçak ovaları gösterdiğini biliyor muydun? | Evet / Hayır |
Etkinlik 4: Görselleştirme – Mini Haritam
Aşağıdaki boş alana yaşadığın ilin basit bir şemasını çiziniz. İlin adını ortaya yaz, komşu illerini ve varsa deniz/dağ/göl gibi özelliklerini oklar ile gösteriniz.
- Kahverengi kalem: Dağlar ve yüksek alanlar
- Yeşil kalem: Ovalar ve alçak alanlar
IX. KAVRAM SÖZLÜĞÜ
| Kavram | Ne Demektir? |
|---|---|
| Coğrafi Konum | Dünya üzerinde bir noktanın yerini belirlemek için kullanılan kavram. |
| Mutlak Konum | Enlem ve boylamlara göre belirlenen, hiç değişmeyen koordinat konumu. |
| Göreceli Konum | Çevresindeki yerlere göre, kendine özgü özelliklerle tarif edilen konum. |
| Konumun Değişmesi | Göreceli konum zamanla değişebilir; mutlak konum hiç değişmez. |
| Fiziki Harita | Yeryüzü şekillerini renklerle gösteren harita türü. |
| Yeryüzü Şekilleri | Dağ, ova, plato, vadi gibi yüzey biçimleri; göreceli konumun unsurlarından biri. |
| Navigasyon | Günlük hayatta konum belirlemede kullanılan dijital yol bulma uygulaması. |
| Yön | Kuzey, güney, doğu, batı gibi göreceli konumu tarif eden temel kavramlar. |
X. SINAV TAKTİKLERİ
Mutlak Konum Cevabı İçin:
- Soruda koordinat, enlem, boylam, meridyen, paralel geçiyor mu?
- “Hiç değişmez”, “sabit” ifadeleri var mı? → Cevap MUTLAK KONUM’dur.
Göreceli Konum Cevabı İçin:
- Soruda yer altı/yer üstü kaynak, “zamanla değişti” ifadesi var mı?
- İklim, turizm, tarım özellikleri, yön (kuzey, güney, doğu, batı) ifadeleri geçiyor mu? → Cevap GÖRECELİ KONUM’dur.
XI. ÜNİTE ÖZETİ – AKLINDA KALSIN!
- MUTLAK KONUM: Enlem + Boylam ile gösterilir. Koordinatlar değişmez, sabittir. “36° Kuzey, 29° Doğu” gibi ifadeler HİÇBİR ZAMAN DEĞİŞMEZ!
- GÖRECELİ KONUM: Komşular, dağ, deniz, nehir ile tarif edilir. Zamanla değişebilir. “İlin doğusunda dağlar var” gibi ifadeler DEĞİŞEBİLİR!
- “Neredesin?” sorusuna verdiğin her yanıt, aslında göreceli konumu kullanmaktır!
Hazırlayan: Engin DEMİRCİ | Sosyal Bilgiler Öğretmeni
Okumaya devam et...